Τελειομανία: Γιατί η ανάγκη για τέλειο αποτέλεσμα σε κρατά πίσω

Υπάρχει μια ιστορία που λέμε στον εαυτό μας για την τελειομανία. Ότι είναι ένδειξη σοβαρότητας. Ότι σημαίνει ότι ενδιαφερόμαστε. Ότι είναι αυτό που μας κάνει καλούς σε αυτό που κάνουμε.

Αυτή η ιστορία είναι βολική. Και είναι λάθος.

Η τελειομανία δεν είναι αρετή για να στολίζει το βιογραφικό μας. Είναι ένας μηχανισμός, συχνά ασυνείδητος, που μας κρατά ακίνητους, κουρασμένους και αποκομμένους από αυτό που θέλουμε πραγματικά να κάνουμε. Και το χειρότερο; Μας πείθει ότι αυτή η ακινησία είναι απόδειξη των υψηλών μας προτύπων.

Αν αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε αυτό, δεν είσαι μόνος. Αλλά υπάρχει κάτι που πρέπει να καταλάβεις πρώτα.

Τι είναι τελειομανία

Η τελειομανία είναι η τάση να θέτουμε πρότυπα που δεν μπορούν ποτέ να επιτευχθούν, και να αξιολογούμε την αξία μας με βάση το πόσο κοντά φτάνουμε σε αυτά. Ακούγεται απλό. Αλλά η επίδρασή της στην καθημερινή ζωή είναι κάθε άλλο παρά απλή.

Η τελειομανία έχει πολλά πρόσωπα:

• Αναβάλλεις ένα project γιατί «δεν είσαι ακόμα έτοιμος».
• Ξαναγράφεις το ίδιο email πέντε φορές χωρίς να το στείλεις.
• Αρχίζεις πράγματα που δεν τελειώνεις, γιατί η αρχή είναι ακόμα «καθαρή».
• Αισθάνεσαι έντονη ντροπή για λάθη που ο περίγυρός σου ούτε παρατήρησε.
• Σε κουράζει η ίδια σου η σκέψη, γιατί κάθε απόφαση πρέπει να είναι η σωστή.

Δεν είναι ζήτημα νοημοσύνης ή ικανότητας. Είναι ζήτημα του τι έχεις συνδέσει με την έννοια «αρκετά καλός».

Το μοντέλο των Hewitt και Flett διακρίνει τρεις μορφές: την προσανατολισμένη στον εαυτό, όπου θέτεις αδύνατα πρότυπα για τον ίδιο σου τον εαυτό, την προσανατολισμένη στους άλλους, όπου απαιτείς το τέλειο από τους γύρω σου, και την κοινωνικά επιβαλλόμενη, όπου πιστεύεις ότι οι άλλοι περιμένουν από σένα το τέλειο. Και οι τρεις κουράζουν. Αλλά η τελευταία είναι ιδιαίτερα επώδυνη, γιατί σε κάνει να ζεις για ένα κοινό που υπάρχει κυρίως στο μυαλό σου.

Γιατί το πρόβλημα υπάρχει

Η τελειομανία δεν εμφανίζεται τυχαία. Έχει ρίζες.

Σε πολλές περιπτώσεις, γεννιέται σε περιβάλλοντα όπου η αγάπη, ή η αποδοχή, ήταν υπό όρους. Όταν μαθαίνεις νωρίς ότι η αξία σου εξαρτάται από την επίδοση, αναπτύσσεις ένα εσωτερικό σύστημα που σε παρακολουθεί συνεχώς. Κάθε λάθος γίνεται απειλή, όχι για το αποτέλεσμα, αλλά για το ποιος είσαι.

Εδώ είναι το κρίσιμο σημείο: η τελειομανία δεν είναι φόβος αποτυχίας στην εργασία. Είναι φόβος έκθεσης. Φόβος ότι αν δεις και αν δουν οι άλλοι πόσο «ατελής» είσαι, η εικόνα που έχτισες θα καταρρεύσει.

Γι' αυτό η τελειομανία συνδέεται άμεσα με την αυτοεκτίμηση. Όχι με τη σταθερή αυτοεκτίμηση, αλλά με την εύθραυστη αυτοεκτίμηση. Αυτή που στηρίζεται στο εξωτερικό αποτέλεσμα και όχι στον εσωτερικό πυρήνα.

Υπάρχει και μια άλλη διάσταση που συχνά παραβλέπεται: η τελειομανία λειτουργεί ως άμυνα. Αν δεν ολοκληρώσεις κάτι, δεν μπορεί να κριθεί. Αν δεν το στείλεις, δεν μπορεί να απορριφθεί. Αν δεν ξεκινήσεις, δεν μπορείς να αποτύχεις. Η ατελείωτη προετοιμασία γίνεται ασπίδα, και ταυτόχρονα φυλακή.

Σκέψου ένα στέλεχος που ξαναγράφει τις παρουσιάσεις του για εβδομάδες. Ποτέ δεν είναι αρκετά καλές. Στο τέλος τις παρουσιάζει με ορατή εξάντληση, σχεδόν αδιάφορο για το αποτέλεσμα. Αν το εξετάσεις από κοντά, το πρόβλημα δεν είναι η παρουσίαση. Είναι η πεποίθηση ότι κάθε παρουσίαση είναι ένα τεστ για το αν αξίζει να βρίσκεται εκεί που βρίσκεται.

Αυτή είναι η εσωτερική ιστορία που τρέφει την τελειομανία.

Πρακτικά βήματα για να αλλάξεις τη σχέση σου με την τελειομανία

Δεν θα σου πω να «αγαπήσεις τα λάθη σου». Αυτό είναι μια φράση που δεν σημαίνει τίποτα συγκεκριμένο. Αυτό που μπορείς να κάνεις είναι να αλλάξεις σταδιακά τη σχέση σου με την ατέλεια, και με τον εαυτό σου.

1. Εντόπισε την εσωτερική ιστορία

Κάθε φορά που ανακαλύπτεις ότι αναβάλλεις ή επαναλαμβάνεις κάτι χωρίς λόγο, σταμάτα και ρώτα: «Τι πιστεύω ότι θα συμβεί αν αυτό δεν είναι τέλειο;» Η απάντηση σπάνια έχει να κάνει με το ίδιο το έργο. Έχει να κάνει με αυτό που πιστεύεις ότι το έργο αποδεικνύει για σένα.

2. Διαχώρισε την ποιότητα από την αξία σου

Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να θέλεις καλό αποτέλεσμα και στο να πιστεύεις ότι η αξία σου ως άνθρωπος εξαρτάται από αυτό. Το πρώτο είναι υγιές. Το δεύτερο είναι εξαντλητικό. Η ποιότητα της δουλειάς αξιολογείται. Η αξία ενός ανθρώπου δεν μετριέται με slide decks και αναφορές.

3. Όρισε ένα «αρκετά καλό» πριν ξεκινήσεις

Πριν ξεκινήσεις οποιοδήποτε έργο, όρισε συγκεκριμένα τι σημαίνει «ολοκληρωμένο» για σένα, πριν μπει ο τελειομανής μηχανισμός σε λειτουργία. Γράψε το. Γιατί αν δεν ορίσεις εσύ τον στόχο, ο εσωτερικός σου κριτής θα τον ορίσει συνεχώς ανώτερα.

4. Βάλε προθεσμία και στείλ' το στο 80%

Ο τελειομανής μηχανισμός τρέφεται από τον απεριόριστο χρόνο. Βάλε στον εαυτό σου σκληρή προθεσμία και στείλε τη δουλειά όταν φτάσει στο 80%, όχι όταν «νιώσεις» ότι είναι τέλεια, γιατί αυτό το «νιώσεις» δεν έρχεται ποτέ. Ένα άρθρο που βγαίνει σήμερα με 90% ποιότητα έχει αξία. Ένα άρθρο που δεν βγαίνει ποτέ γιατί περιμένει το 100% δεν έχει καμία.

5. Παρατήρησε πότε η τελειομανία εμφανίζεται, και τι την πυροδοτεί

Η τελειομανία δεν εμφανίζεται παντού με την ίδια ένταση. Σε ορισμένους ανθρώπους είναι πιο έντονη σε περιοχές που συνδέουν με την ταυτότητά τους. Ένας που ορίζεται ως «επαγγελματίας» θα εκδηλώνει τελειομανία στη δουλειά. Ένας που ορίζεται ως «καλός γονιός» θα εκδηλώνει τελειομανία στη διαπαιδαγώγηση. Βρες τη σύνδεση. Εκεί είναι η πληροφορία.

Συμπέρασμα

Η τελειομανία δεν είναι ο εχθρός της επιτυχίας. Είναι ο εχθρός της κίνησης.

Οι άνθρωποι που παράγουν έργο, που δημιουργούν, που αλλάζουν πράγματα, δεν περιμένουν το τέλειο. Γνωρίζουν ότι το τέλειο δεν υπάρχει ως σταθερό σημείο. Υπάρχει μόνο το «αρκετά καλό για τώρα» και η βούληση να συνεχίσουν.

Αν η τελειομανία σε κρατά σε θέση αναμονής, το ερώτημα δεν είναι «πώς να γίνω τέλειος». Το ερώτημα είναι: «Τι πιστεύω για τον εαυτό μου όταν κάτι δεν πάει καλά;» Η απάντηση σε αυτό είναι πολύ πιο σημαντική από οποιοδήποτε αποτέλεσμα.

Και αυτή η απάντηση αλλάζει, αλλά μόνο αν την κοιτάξεις κατευθείαν.

Συχνές ερωτήσεις

Η τελειομανία είναι πάντα αρνητική;

Όχι στον ίδιο βαθμό για όλους. Μια ήπια μορφή, όπου θέτεις υψηλά πρότυπα χωρίς να συνδέεις την αξία σου με το αποτέλεσμα, μπορεί να λειτουργεί ωφέλιμα. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η τελειομανία γίνεται παράγοντας που εμποδίζει τη δράση ή επιδεινώνει την ψυχική σου κατάσταση.

Πώς ξέρω αν έχω τελειομανία ή απλώς υψηλά πρότυπα;

Το κριτήριο δεν είναι τα πρότυπα. Είναι το τι συμβαίνει όταν δεν τα πετυχαίνεις. Αν ένα μέτριο αποτέλεσμα σε κάνει να αμφισβητείς την αξία σου ως άνθρωπο, όχι ως επαγγελματία, αλλά ως άνθρωπο, τότε μιλάμε για τελειομανία που χρειάζεται προσοχή.

Μπορεί η τελειομανία να συνδέεται με άγχος;

Ναι, και η σύνδεση αυτή είναι καλά τεκμηριωμένη. Η συνεχής αίσθηση ότι κάτι δεν είναι αρκετά καλό, σε συνδυασμό με τον φόβο αξιολόγησης, δημιουργεί χρόνια ένταση. Σε αρκετές περιπτώσεις, η τελειομανία και το άγχος αλληλοτροφοδοτούνται σε έναν κύκλο που είναι δύσκολο να σπάσεις χωρίς εξωτερική υποστήριξη.

Η τελειομανία εμφανίζεται μόνο στον επαγγελματικό χώρο;

Καθόλου. Εμφανίζεται σε σχέσεις, στη γονεϊκότητα, στην εμφάνιση, στην κοινωνική παρουσία. Παντού όπου υπάρχει αξιολόγηση, είτε εξωτερική είτε εσωτερική, μπορεί να ενεργοποιηθεί. Συχνά είναι πιο έντονη σε τομείς που ο άνθρωπος θεωρεί κεντρικούς για την ταυτότητά του.

Χρειάζεται coaching ή ψυχοθεραπεία για να αντιμετωπίσω την τελειομανία;

Εξαρτάται από το βάθος και τον αντίκτυπο στη ζωή σου. Αν η τελειομανία σε εμποδίζει να ολοκληρώνεις έργα ή να παίρνεις αποφάσεις, η συνεργασία με έναν coach μπορεί να σε βοηθήσει να εντοπίσεις τα μοτίβα και να δουλέψεις πρακτικά με αυτά. Αν συνδέεται με βαθύτερα ζητήματα αυτοεκτίμησης ή άγχους, η ψυχοθεραπεία είναι η πιο κατάλληλη επιλογή.

Υπάρχει σύνδεση μεταξύ τελειομανίας και αναβλητικότητας;

Ναι, και είναι από τις πιο κοινές παρεξηγήσεις. Πολλοί πιστεύουν ότι ο τελειομανής δουλεύει αδιάκοπα. Στην πράξη, η τελειομανία είναι μια από τις πιο συνηθισμένες αιτίες αναβλητικότητας. Όταν το τέλειο είναι η μόνη αποδεκτή επιλογή, το να μην ξεκινήσεις είναι ασφαλέστερο από το να ξεκινήσεις και να αποτύχεις.