Φόβος αποτυχίας: Γιατί δεν φοβάσαι να χάσεις - φοβάσαι να αποκαλυφθείς

Υπάρχει μια κουβέντα που ακούω συχνά σε συνεδρίες coaching. Κάποιος εξηγεί γιατί δεν έκανε κάτι που ήθελε - μια επαγγελματική κίνηση, μια δημιουργική προσπάθεια, μια σχέση. Και η εξήγηση ακούγεται λογική. "Δεν ήταν η κατάλληλη στιγμή." "Δεν ήμουν έτοιμος." "Χρειαζόμουν περισσότερη προετοιμασία."

Από κάτω, όμως, υπάρχει κάτι άλλο. Κάτι που σπάνια λέγεται ευθέως: "Αν προσπαθήσω και αποτύχω, τι σημαίνει αυτό για μένα;"

Αυτός είναι ο πραγματικός φόβος αποτυχίας. Όχι η ανησυχία για ένα κακό αποτέλεσμα. Αλλά η απειλή που νιώθει το άτομο για την εικόνα που έχει για τον εαυτό του.

Τι είναι ο φόβος αποτυχίας

Στην ψυχολογία, ο φόβος αποτυχίας - γνωστός και ως atychiphobia στις κλινικές περιγραφές - ορίζεται ως η τάση αποφυγής στόχων και καταστάσεων λόγω της πεποίθησης ότι η αποτυχία θα έχει σοβαρές, μη αντιστρέψιμες συνέπειες.

Ο ορισμός είναι ακριβής. Αλλά χάνει κάτι κρίσιμο.

Ο φόβος αποτυχίας δεν είναι φόβος για γεγονότα. Είναι φόβος για ερμηνείες. Συγκεκριμένα, για την ερμηνεία που θα δώσουν οι άλλοι - ή ο ίδιος ο άνθρωπος - στην αποτυχία ως απόδειξη της αξίας του.

Αν δεν πετύχεις σε μια δουλειά που δεν σε νοιάζει, δεν πονάς ιδιαίτερα. Αν δεν πετύχεις σε κάτι που ταυτίζεται με το ποιος είσαι - τότε η αποτυχία νιώθει σαν ετυμηγορία για την αξία σου ως άνθρωπος.

Εκεί ακριβώς βρίσκεται η ρίζα του προβλήματος.

Γιατί το πρόβλημα υπάρχει

Οι περισσότεροι άνθρωποι μεγαλώνουν με μια ανεπαίσθητη, αλλά σταθερή εξίσωση στο μυαλό τους: αποτυχία = μη επαρκής άνθρωπος. Αυτή η εξίσωση δεν διδάσκεται ρητά. Αλλά ενισχύεται σιωπηλά - από σχολικά συστήματα που βαθμολογούν την απόδοση, από οικογένειες που εκφράζουν υπερηφάνεια μόνο όταν τα πράγματα πάνε καλά, από ένα κοινωνικό περιβάλλον που διαφοροποιεί τους ανθρώπους βάσει των αποτελεσμάτων τους.

Το αποτέλεσμα είναι μια εσωτερική ιστορία που λέει: "Η αξία μου εξαρτάται από το αν πετυχαίνω."

Από εκεί και πέρα, η λογική της αποφυγής γίνεται αυτονόητη. Αν δεν δοκιμάσεις, δεν μπορείς να αποτύχεις. Αν δεν αποτύχεις, δεν "αποδεικνύεις" ότι δεν είσαι αρκετός. Η αποφυγή, λοιπόν, δεν είναι αδυναμία - είναι μια ορθολογική στρατηγική επιβίωσης μέσα σε ένα λανθασμένο σύστημα αξιών.

Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η στρατηγική έχει κόστος. Και το κόστος δεν είναι απλώς "χαμένες ευκαιρίες". Είναι η σταδιακή συρρίκνωση της ζωής σε ό,τι είναι ήδη ασφαλές και γνωστό.

Οι άνθρωποι που ζουν με ισχυρό φόβο αποτυχίας τείνουν να:

• Υπερπροετοιμάζονται χωρίς ποτέ να ξεκινούν
• Θέτουν στόχους τόσο χαμηλούς που δεν τους αφορούν πραγματικά
• Σαμποτάρουν τις προσπάθειές τους πριν φτάσουν στο κρίσιμο σημείο
• Αποδίδουν τις αποτυχίες σε εξωτερικούς παράγοντες - για να προστατέψουν την εικόνα τους
• Αποφεύγουν να ζητούν βοήθεια, γιατί αυτό θα "αποκάλυπτε" την αδυναμία τους

Κανένα από αυτά δεν είναι τυχαίο. Είναι όλα λογικές απαντήσεις σε μια λανθασμένη εσωτερική ιστορία.

Πρακτικά βήματα για να αντιμετωπίσεις τον φόβο αποτυχίας

Δεν υπάρχει τεχνική που "σβήνει" τον φόβο. Αυτό που αλλάζει είναι η σχέση σου μαζί του. Και αυτό γίνεται σταδιακά, με συγκεκριμένες παρεμβάσεις.

1. Ονόμασε την εσωτερική ιστορία

Το πρώτο βήμα δεν είναι δράση. Είναι εξέταση. Ρώτησε τον εαυτό σου: "Αν αποτύχω σε αυτό, τι πιστεύω ότι αποδεικνύεται για μένα;" Γράψε την απάντηση. Μην τη λογοκρίνεις.

Πολύ συχνά, η απάντηση αποκαλύπτει μια πεποίθηση που δεν είχε ποτέ εξεταστεί - και που, μόλις τεθεί στο φως, αρχίζει να χάνει τη δύναμή της.

2. Διαχώρισε την απόδοση από την ταυτότητα

Η αποτυχία σε ένα εγχείρημα δεν είναι απόδειξη για το ποιος είσαι. Είναι πληροφορία για τι δούλεψε και τι όχι σε αυτή τη συγκεκριμένη προσπάθεια, σε αυτές τις συγκεκριμένες συνθήκες.

Ένας άνθρωπος που έχασε τη δουλειά του μετά από μια εταιρική αναδιάρθρωση δεν "απέτυχε ως επαγγελματίας". Ένας άνθρωπος που η σχέση του τελείωσε δεν είναι "αποτυχημένος σε σχέσεις". Η γλώσσα που χρησιμοποιείς για τον εαυτό σου διαμορφώνει αυτό που πιστεύεις για τον εαυτό σου.

3. Άλλαξε το κριτήριο επιτυχίας

Αν ο μοναδικός τρόπος να "πετύχεις" είναι το τελικό αποτέλεσμα, τότε κάθε βήμα στη διαδρομή είναι αβέβαιο και τρομακτικό. Άλλαξε το κριτήριο: η επιτυχία είναι η απόφαση να δοκιμάσεις με πλήρη γνώση ότι μπορεί να μην πετύχεις.

Αυτό δεν είναι αυτοπαρηγοριά. Είναι μια πιο ακριβής εκτίμηση του τι ελέγχεις και τι δεν ελέγχεις. Ελέγχεις την ποιότητα της προσπάθειάς σου. Δεν ελέγχεις πάντα το αποτέλεσμα.

4. Κάνε τη χειρότερη περίπτωση συγκεκριμένη

Ο φόβος τρέφεται με ασάφεια. "Αν αποτύχω, θα είναι τρομερό" είναι μια πρόταση που δεν μπορεί να αντικρουστεί γιατί δεν λέει τίποτα συγκεκριμένο.

Αντ' αυτού, ρώτησε: "Αν αποτύχω, τι ακριβώς θα συμβεί;" Γράψε τη χειρότερη ρεαλιστική περίπτωση. Στη συνέχεια ρώτησε: "Μπορώ να το αντιμετωπίσω αυτό;" Σχεδόν πάντα η απάντηση είναι ναι - απλώς δεν έχει ερωτηθεί ποτέ ρητά.

5. Δράσε με παρόντα φόβο - όχι απόντα φόβο

Το ζητούμενο δεν είναι να εξαλείψεις τον φόβο πριν δράσεις. Αυτό σπάνια συμβαίνει - και αν περιμένεις να συμβεί, θα περιμένεις πολύ.

Το ζητούμενο είναι να δράσεις ενώ ο φόβος είναι παρών. Αυτό αλλάζει τη σχέση σου μαζί του. Ο φόβος γίνεται ένα σήμα - "αυτό μου είναι σημαντικό" - και όχι ένα εμπόδιο.

Συμπέρασμα

Ο φόβος αποτυχίας δεν είναι πρόβλημα θάρρους. Είναι πρόβλημα ταυτότητας.

Όσο η εσωτερική σου ιστορία λέει ότι η αξία σου εξαρτάται από τα αποτελέσματά σου, η αποφυγή θα παραμένει η πιο λογική επιλογή. Ακόμα και αν καταλαβαίνεις διανοητικά ότι "πρέπει να δοκιμάσεις."

Η πραγματική αλλαγή ξεκινά όταν αρχίζεις να βλέπεις τον πραγματικό σου εαυτό ως κάτι σταθερό - κάτι που δεν κινδυνεύει από μια αποτυχία. Από εκεί και πέρα, η αποτυχία γίνεται αυτό που πάντα ήταν: μέρος της διαδικασίας.

Όχι απόδειξη για το ποιος είσαι.

Συχνές ερωτήσεις

Ο φόβος αποτυχίας είναι κάτι που κληρονομείται ή μαθαίνεται;

Κυρίως μαθαίνεται. Διαμορφώνεται από το οικογενειακό περιβάλλον, το εκπαιδευτικό σύστημα και τις πρώιμες εμπειρίες με αποτυχία. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί επίσης να αλλάξει - δεν είναι σταθερό χαρακτηριστικό.

Πώς διαφέρει ο φόβος αποτυχίας από το φυσιολογικό άγχος;

Το φυσιολογικό άγχος είναι μια προσωρινή αντίδραση σε μια συγκεκριμένη κατάσταση. Ο φόβος αποτυχίας είναι ένα πιο σταθερό μοτίβο που επηρεάζει το πώς κάποιος προσεγγίζει νέες καταστάσεις γενικά - και συνδέεται άμεσα με την εικόνα που έχει για τον εαυτό του.

Μπορεί κάποιος να έχει φόβο αποτυχίας ακόμα και αν εξωτερικά φαίνεται επιτυχημένος;

Ναι - και αυτό είναι πιο συνηθισμένο από ό,τι φαίνεται. Ορισμένοι άνθρωποι αντιδρούν στον φόβο αποτυχίας με υπερεπίτευξη: εργάζονται ασταμάτητα, αποφεύγουν κάθε κίνδυνο αποτυχίας επιλέγοντας μόνο ό,τι ξέρουν ότι μπορούν να κάνουν καλά. Η επιτυχία γίνεται στρατηγική άμυνας, όχι έκφραση.

Πόσος χρόνος χρειάζεται για να αλλάξει αυτό το μοτίβο;

Δεν υπάρχει ενιαία απάντηση. Εξαρτάται από το πόσο βαθιά είναι ριζωμένη η εσωτερική ιστορία, από το αν κάποιος δουλεύει με έναν ειδικό και από το αν υπάρχουν πρακτικές ευκαιρίες να δοκιμαστεί ο νέος τρόπος σκέψης. Αυτό που αλλάζει πρώτα είναι η κατανόηση - και αυτό μπορεί να συμβεί γρήγορα.

Υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε φόβο αποτυχίας και τελειομανία;

Συχνά συνυπάρχουν, αλλά δεν είναι το ίδιο. Η τελειομανία είναι ένας τρόπος διαχείρισης του φόβου αποτυχίας - "αν τα κάνω τέλεια, δεν μπορώ να αποτύχω." Ο φόβος αποτυχίας είναι το βαθύτερο στρώμα: η πεποίθηση ότι η αποτυχία έχει συνέπειες για την αξία σου ως άνθρωπος.

Η ψυχοθεραπεία ή το coaching βοηθάει σε αυτό;

Και τα δύο μπορούν να βοηθήσουν, με διαφορετικό τρόπο. Η ψυχοθεραπεία είναι κατάλληλη αν ο φόβος αποτυχίας συνδέεται με βαθύτερα τραύματα ή επηρεάζει σημαντικά τη λειτουργικότητα. Το coaching είναι αποτελεσματικό αν κάποιος έχει ήδη επίγνωση του μοτίβου και θέλει να δουλέψει πρακτικά με το πώς αυτό εκδηλώνεται στις επιλογές και τους στόχους του.